Communicatie tussen orgaansystemen

Prof. dr. Heijnen onderzoekt verband tussen hersenen en immuunsysteem

Twee richtingsverkeer in het lichaam
Spuit het verkoudheidsvirus in een kamer met mensen. Meet hierna de stressniveaus en de antistofconcentraties van deze personen. Dan zal blijken dat personen met de meeste stress de meeste antistoffen hebben. De grotere hoeveelheid antistoffen duidt op daadwerkelijke infectie. Dat stress de vatbaarheid voor infectieziekten verhoogt, mag inmiddels bekend zijn. Maar dat de geestelijke gesteldheid via het immuunsysteem ook invloed heeft op het verloop van een ziekte als kanker, is minder algemeen bekend.

Toch zijn er inmiddels harde bewijzen voor het bestaan van een innige band tussen de hersenen en het immuunsysteem. Na een jarenlange zoektocht naar de onderliggende biologische mechanismen van de relatie tussen de geest en het lichaam begint het vakgebied psychoneuro-immunologie (PNI) langzaam meer aanzien te krijgen.

Toen Cobi Heijnen, inmiddels hoogleraar in de PNI aan het Universitair Medisch Centrum Utrecht, begon, beschouwden vele wetenschappers dit vakgebied als tweederangs. In het begin was het heel moeilijk, in de jaren tachtig was je nog een wetenschappelijk outcast. Dat is nu anders. De maatschappij, met name het ministerie van Volksgezondheid, staat inmiddels meer open voor ons onderzoek. Dit komt omdat er door solide onderzoek veel is bewezen, zegt Heijnen.

Doorbraak
Inmiddels is meer bekend over de verbindingen tussen het immuunsysteem en de hersenen. De hersenen kunnen het immuunsysteem op verschillende manieren beïnvloeden. Zo heeft elk hormoon dat de voorkwab van de hypofyse uitscheidt een direct of indirect effect op het immuunsysteem. Deze hormonen staan onder invloed van signalen uit de hypothalamus, die op zijn beurt wordt gestuurd door hogere hersencentra die worden beïnvloed worden door de omgevingsfactoren, zoals fysische en emotionele stress.

Pathologische vormen
De verbinding tussen hersenen en immuunsysteem is echter geen eenrichtingsweg; het immuunsysteem heeft ook invloed op de geest. Een mooi voorbeeld hiervan is het zogenoemde sickness behavior. Wanneer bij een rat endotoxine afkomstig van bacteriën wordt ingespoten, stijgt de lichaamstemperatuur, verandert het slaappatroon, vermindert het sociale gedrag en stopt de rat met eten. Iedereen die ooit griep heeft gehad, weet dat dit gedrag niet alleen bij ratten voorkomt.

Prof. dr. Michael Maes van de afdeling Psychiatrie aan de Universiteit van Maastricht deed begin jaren negentig onderzoek naar het immuunsysteem bij depressie. Omdat depressieve mensen vatbaarder leken voor infecties, onderzocht Maes de immuun cellen. Tot zijn verbazing bleken deze cellen veel actiever dan normaal. Dit resultaat gaf ondersteuning aan enkele andere bevindingen die erop wezen dat depressie en ontstekingsprocessen met elkaar verbonden zijn. Dit wijst erop dat depressie kan worden veroorzaakt door een ontregeld immuunsysteem.